Rezerwaty przyrody:

• Nazwa : Źródliska Ewy (1983 r.)
  • Lokalizacja: fragment kompleksu leśnego Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego (na wysokości Oliwy)
  • Wielkość: 12,04 ha
  • Główne walory przyrodnicze:
    Jest to rezerwat leśny. Celem jego utworzenia jest ochrona naturalnych zbiorowisk łęgowych i ziołoroślowo - szuwarowych.
• Nazwa : Ptasi Raj (1959 r.)
  • Lokalizacja: przy ujściu Wisły Śmiałej (po jej stronie prawobrzeżnej), na terenie Wyspy Sobieszewskiej. Aktualnie wchodzi on w granice Obszaru Chronionego Krajobrazu Wyspy Sobieszewskiej.
  • Wielkość: 198,07 ha.
  • Główne walory przyrodnicze:
    Jest to rezerwat faunistyczny. Celem utworzenia rezerwatu jest ochrona ostoi ptactwa wodnego i błotnego.
• Nazwa : Mewia Łacha (1991 r.)
  • Lokalizacja: obejmuje swym zasięgiem stożek ujściowy Przekopu Wisły po obu stronach rzeki. Na obszarze administracyjnym Gdańska znajduje się część lewobrzeżna rezerwatu, położona na terenie Wyspy Sobieszewskiej.
    W tej chwili znajduje się on w granicach Obszaru Chronionego Krajobrazu Wyspy Sobieszewskiej.
  • Wielkość: 18,91 ha.
  • Główne walory przyrodnicze:
    Jest to rezerwat faunistyczny (awifaunistyczny). Został on utworzony w celu ochrony kolonii lęgowych rybitw oraz miejsc bytowania ptaków siewkowatych, blaszkodziobych i rybitw w okresach ich wędrówek.

Park krajobrazowy:

• Nazwa : Trójmiejski Park Krajobrazowy (1979 r.)
  • Lokalizacja: krawędź wysoczyzny morenowej od strony płd - zach. obrzeży miasta Gdańska
  • Wielkość: 2.450 ha (w mieście Gdańsk)
  • Główne walory przyrodnicze:
    Przedmiotem ochrony jest specyficzna rzeźba terenu oraz szata roślinna.

Obszary chronionego krajobrazu:

• Nazwa : Obszar Chronionego Krajobrazu Wyspy Sobieszewskiej (1994 r.)
  • Lokalizacja: obejmuje fragment Mierzei Wiślanej na całej jej szerokości,
  • Wielkość: 1 228 ha
  • Główne walory przyrodnicze
    rezerwaty Ptasi Raj i Mewia Łacha.
• Nazwa : Otomiński Obszar Chronionego Krajobrazu (1994 r.)
  • Lokalizacja: obejmuje tereny położone częściowo na terenie miasta Gdańska, częściowo na obszarze gminy Kolbudy. W granicach administracyjnie należących do Gdańska znajduje się północno-zachodnia część tego obszaru.
  • Wielkość: 1.762 ha (w mieście Gdańsk)
  • Główne walory przyrodnicze
    Teren ten został wydzielony pod ochronę ze względu na zwarty kompleks leśny, który wraz z jeziorem Otomińskim jest miejscem intensywnej turystyki i rekreacji. Obejmuje on kompleks tzw. lasów smęgorzyńskich położonych pomiędzy terenami rolniczymi i zabudową osad (osiedli) Kiełpino Górne i Smęgorzyno (na północy) oraz Sulmin i Niestępowo (na południu).
• Nazwa : Obszar Chronionego Krajobrazu Żuław Gdańskich (1994 r.)
  • Lokalizacja: obejmuje całe Żuławy Gdańskie z wyjątkiem ich północno-zachodniego fragmentu zajętego przez tereny przemysłowo-składowe i zabudowę mieszkaniową Gdańska. Na terenie Gdańska znajdują się północne fragmenty tego obszaru
  • Wielkość: 1.051 ha (w mieście Gdańsk)
  • Główne walory przyrodnicze
    Podstawowym walorem krajobrazu jest silnie rozbudowana sieć hydrologiczna oraz unikatowe w Polsce powierzchnie budowane przez namuły Wisły. Chroni się tu charakterystyczny krajobraz kulturowy Żuław. Do cennych elementów przyrodniczych należą: względnie naturalne i półnaturalne zbiorowiska łąkowe i szuwarowe, które zachowały się lokalnie wzdłuż cieków, rowów melioracyjnych i w starorzeczach; wszelkiego rodzaju zakrzewienia i zadrzewienia śródpolne najczęściej ciągnące się wzdłuż rowów melioracyjnych i cieków; także zadrzewienia przyzagrodowe.

Pomniki przyrody - ilość z uwzględnieniem rodzaju

• Na terenie administracyjnym Gdańska występuje 150 pomników przyrody. Za pomniki przyrody uznano: 112 sztuk pojedynczych drzew, 26 grup drzew, 1 aleję i 9 głazów narzutowych, 2 pomniki powierzchniowe. Wśród drzew pomnikowych najczęściej spotykane są buki i dęby.

Zespoły przyrodniczo - krajobrazowe

• Nazwa : "Dolina Potoku Oruńskiego" (1999 r.)
  • Lokalizacja: obejmuje obszar Doliny Potoku Oruńskiego z zabytkowym parkiem - Gdańsk - Orunia
  • Wielkość: 82,83 ha
  • Główne walory przyrodnicze
    Został utworzony w celu zachowania unikatowego charakteru przyrodniczo - krajobrazowego doliny erozyjnej w strefie krawędziowej Wysoczyzny Gdańskiej, a zwłaszcza zachowanie w niezmienionej formie takich jej elementów, jak ciek, sterasowane zbocza po dawnej uprawie rolniczej i specyficzna szata roślinna.
• Nazwa : "Dolina Strzyży" (2001 r.)
  • Lokalizacja: obejmuje obszar Doliny Strzyży w Gdańsku, w otulinie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego, sięgający do obwodnicy Trójmiasta, ograniczony od strony południowej nasypem kolejowym do Kokoszek
  • Wielkość: 381 ha.
  • Główne walory przyrodnicze
    Został utworzony w celu zachowania wyjątkowych walorów krajobrazowych terenu oraz bogatej szaty roślinnej przy jednoczesnym wdrażaniu zasady budowania ciągłości struktur przyrodniczych.

Użytki ekologiczne

• Nazwa : "Fort Nocek" (1996 r.)
  • Lokalizacja: Forty Napoleońskie przy ul. 3 Maja w Gdańsku /nad dworcem PKS/
  • Wielkość: 1,2 ha
  • Został utworzony w celu zabezpieczenia stanowiska hibernacji nietoperzy.
• Nazwa : "Murawy kserotermiczne w Dolinie Potoku Oruńskiego" (1999 r.)
  • Lokalizacja: fragmentu doliny Potoku Oruńskiego
  • Wielkość: 2,895 ha
  • Został utworzony w celu zabezpieczenia istnienia płatów muraw kserotermicznych wraz z bogactwem ich flory i fauny.
• Nazwa : "Oliwskie Nocki" (2001 r.)
  • Lokalizacja: działka nr 313 obr. 10 - przy ul. Podhalańskiej 13 w Gdańsku.
  • Wielkość: 0,07 ha
  • Został utworzony w celu zabezpieczenia stanowiska hibernacji nietoperzy.
• Nazwa : "Luneta z Pasikonikiem" /2001 r./
  • Lokalizacja: działka nr 566/3 obr. 67 - przy ul. Dąbrowskiego na terenie Fortów Napoleońskich w Gdańsku.
  • Wielkość: 0,94 ha
  • Został utworzony w celu zabezpieczenia płatu nie użytkowanej roślinności ze stanowiskami rzadkich i chronionych gatunków zwierząt.
    Uzupełniająca informacja znajduje się na stronie: www.gdansk.pl - strona główna Vademecum turysty

brak danych

Wydawnictwa:

• cykliczne:
  • Echa Wyspy - czasopismo wydawane przez Stowarzyszenie Przyjaciół Wyspy Sobieszewskiej przedstawiające m.in. atrakcje przyrodnicze Wyspy
  • Miasto jak ogród - czasopismo wydawane od 10 lat przez Polski Klub Ekologiczny w Gdańsku, ukazujące problemy, atrakcje i ciekawostki przyrodnicze i historyczne dzielnic Gdańska
     

Aktualnie realizowane są plany zagospodarowania zgodnie z koncepcjami zagospodarowania przygotowanymi specjalnie dla tych obszarów. Plany zakładają zadania inwestycyjne na lata 2004 - 2006. Ogólne nakłady sięgają ok. 10 mln zł.:

• Zespół przyrodniczo - krajobrazowy "Dolina Potoku Oruńskiego" oraz "Murawy kserotermiczne"; W tym zakresie zrealizowano nasadzenia roślinności na północnej krawędzi zespołu oraz schody terenowe łączące "Park Oruński" z osiedlem "Orunia Górna"; w następnej kolejności zostaną wykonane punkty widokowe, ścieżka dydaktyczna oraz planowana jest odbudowa dróg dojazdowych do parku;
• Zespół przyrodniczo - krajobrazowy "Dolina Strzyży"; Na obszarze zespołu ma być w pierwszej kolejności zrealizowany ciąg pieszo - rowerowy biegnący wzdłuż dawnego nasypu kolejowego, wraz z odbudową zburzonych mostków.

Koncepcje zagospodarowania zespołów zakładają szereg dalszych działań, do których jako najważniejsze należą:

• Ochrona środowiska przyrodniczego:
• Zachowanie cieków swobodnych w oprawie roślinności;
• Zachowanie w stanie nienaruszonym i ochronę roślinności nawiązującej do naturalnej;
• Ochronę lasów
• Zachowanie zboczy doliny bez zabudowy;
• Szczególną ochronę muraw kserotermicznych oraz żarnowczysk.

Rekreacja i edukacja ekologiczna:

• Wykorzystanie części wyrobisk poeksploatacyjnych na lokalizację obiektów rekreacyjnych, sportowych, itp.;
• Utworzenie tras spacerowych, ścieżek rowerowych, korytarzy widokowych;
• Wyznaczenie i zagospodarowanie punktów widokowych;
• Utworzenie miejsc parkingowych i pod np. wypożyczalnie rowerów.

Inne dopuszczalne formy zagospodarowania:

• tereny wyrobisk i nieużytków, o roślinności niestabilnej oraz zdewastowanym podłożu należy zrekultywować w kierunku rekreacyjnym, leśnym i fitomelioracyjnym;
• zlikwidowanie nielegalnych ogrodów użytkowych.

Na ww. terenach chronionych dopuszcza się wyłącznie zagospodarowanie zgodne z uchwałami RMG powołującymi zespoły. Na terenie Ekologicznej Wyspy Sobieszewskiej realizowany jest projekt budowy ścieżek rowerowych oraz ścieżka dydaktyczna w rezerwacie "Ptasi Raj".

• W ramach projektu ma powstać 8,5 km ścieżki pieszo - rowerowej od mostu pontonowego w Sobieszewie do przeprawy promowej w Świbnie.
• W ramach zadania realizowanego na terenie rezerwatu powstaje ok. 6 km ścieżki dydaktycznej z 2 wieżami obserwacyjnymi.

Park Narodowy:

• nie występuje

Rezerwaty przyrody:

• Nazwa: Rezerwat krajobrazowy - Kępa Redłowska
  • Lokalizacja: położony pomiędzy Orłowem a Kamienną Górą
  • Wielkość 120,08 ha
  • Główne walory przyrodnicze
    Jest jednym z najstarszych rezerwatów w Polsce i zarazem jednym z najpiękniejszych zakątków wybrzeża Zatoki Gdańskiej. Rezerwat ten jest również jednym z nielicznych miejsc w Polsce, gdzie można obserwować naturalne procesy geofizyczne zachodzące na styku lądu i morza. Najbardziej charakterystycznym elementem jego krajobrazu jest aktywny klif w Orłowie o wysokości dochodzącej do 60 metrów, który w wyniku działalności morza nieustannie cofa się w głąb lądu. Fale rozbijając się o krawędzie klifu podmywają je i powodują ich obsuwanie, a następnie zabierają z brzegu lżejsze elementy budulca klifu, pozostawiając tam większe kamienie oraz głazy.
    Oprócz klifu ścisła ochrona w rezerwacie ma również na celu zachowanie bogatego w różne gatunki drzew lasu (buk, dąb, sosna, modrzew, klon, lipa, świerk i grab) oraz stanowisk rokitnika zwyczajnego i jarząba szwedzkiego. Ten ostatni występuje tutaj w naturalnym środowisku i jako relikt epoki lodowcowej jest osobliwością florystyczną rezerwatu.
    Bardzo interesujące przyrodniczo są także wody Zatoki Gdańskiej przylegające do rezerwatu. Akwen ten charakteryzuje się urozmaiconą budową geologiczną bogatą w oryginalne formy przyrody nieożywionej i pod tym względem należy do unikalnych obszarów na Południowym Bałtyku. Kamieniste dno porośnięte jest organizmami roślinnymi w tym zagrożonym wyginięciem widlikiem. Lokalnie na podłożu piaszczystym, występują podwodne łąki złożone przede wszystkim z trawy morskiej. Ryby występujące w tym rejonie to groźnie wyglądający kur diabeł, jedyna ryba żyworodna w Zatoce Gdańskiej - węgorzyca, kryjąca się w piasku płastuga, kilka rodzajów małych babek oraz liczne ławice cierników. Tutaj też można zaobserwować pływający cud natury, jakim jest chełbia modra - jej organizm w 98 procentach składa się z wody.
• Nazwa: Rezerwat leśno-florystyczny Kacze Łęgi
  • Lokalizacja: dolina rzeki Kaczej
  • Wielkość 8,97 ha
  • Główne walory przyrodnicze
    Obejmuje odcinek potoku z niewielkim dopływem oraz dobrze zachowany fragment lasu łęgowego z okazałym drzewostanem w tym wieloma drzewami pomnikowymi oraz bogatym runem. Rezerwat chroni pozostałości dawnej szaty roślinnej dolin rzecznych (łęg wiązowy w formie typowej dla roślinności dna dolin niewielkich rzek). Oprócz występujących tutaj wielu gatunków roślin górsko-podgórskich wartość rezerwatu podkreśla obecność czterech gatunków roślin znajdujących się na liście ginących i zagrożonych roślin Pomorza Zachodniego. Są to: kozłek bzowy, przetacznik górski, szczaw gajowy i wiechlina odległokłosa. Kacza w granicach rezerwatu jest ciekiem mocno meandrującym i stanowi urokliwy akcent w krajobrazie doliny. Walory rezerwatu, które można podziwiać z położonych wyżej dróg leśnych, najpiękniej prezentują się wiosną.
• Nazwa: Rezerwat leśny Cisowa
  • Lokalizacja: dolina potoku Cisówka
  • Wielkość: 24,76 ha
  • Główne walory przyrodnicze
    Utworzony został w 1983 r w celu ochrony naturalnej rzeźby terenu oraz zachowania zbiorowisk roślinnych takich jak: buczyna pomorska, łęg jesionowo-olszowy oraz roślinność źródliskową. Spośród prawie dwustu gatunków roślin chronionych występujących w rezerwacie, do najcenniejszych należą konwalia majowa, kruszyna pospolita, marzanka wonna i paprotka zwyczajna.

Park krajobrazowy:

• Nazwa: Trójmiejski Park Krajobrazowy
  • Wielkość 19 930 ha z otuliną 40 430 ha (4 200 ha w granicach Gdyni)
  • Główne walory przyrodnicze
    Specyfiką tego największego w rejonie Trójmiasta kompleksu leśnego jest urozmaicona rzeźba terenu, zwłaszcza występujące tu licznie rozcięcia erozyjne z bardzo atrakcyjnymi geomorfologicznie i krajobrazowo dolinami o głębokości dochodzącej nawet do 100 m. Dominującymi zbiorowiskami roślinności są lasy bukowe i bukowo-dębowe, natomiast w dnach dolin i rozcięć spotyka się lasy łęgowe, olszowo-jesionowe. Położenie parku i znajdująca się w nim duża liczba różnorodnych cennych obiektów przyrodniczych (w granicach Gdyni są to: 2 rezerwaty oraz kilkanaście pomników przyrody) czynią go bardzo interesującym terenem zarówno dla rozwoju turystyki i rekreacji jak i badań przyrodniczych.

Obszary chronionego krajobrazu:

• brak

• Pomniki przyrody - ilość z uwzględnieniem rodzaju
  W granicach administracyjnych Gdyni znajduje się 55 pomników przyrody, w tym:
  • 42 drzewa i 3 grupy drzew
  • 6 głazów narzutowych i 2 grupy głazów narzutowych
  • 2 pnącza
  • Szczegółowa inwentaryzacja gdyńskich pomników przyrody znajduje się w Wydziale Ochrony Środowiska i Rolnictwa Urzędu Miasta Gdyni. Zawiera ona opis każdego obiektu, dokumentację fotograficzną i mapy z opisem trasy prowadzącej do danego pomnika przyrody.
• Zespoły przyrodniczo - krajobrazowe: brak
• Użytki ekologiczne:
  Użytki ekologiczne obejmują głównie tereny torfowiskowe, szuwarowe, naturalne, małe zbiorniki wodne oraz łąki i pastwiska. Największe i najbardziej wartościowe z nich występują na niezalesionych obszarach w zachodniej części miasta. Siedem użytków ekologicznych ustanowionych zostało w dzielnicy Dąbrowa w rejonie ulic: Miętowej, Turkusowej i Warzywnej.

brak danych

• brak

brak danych

• brak

Rezerwat przyrody

• "Jeziora Małe i Duże Sitno" Gmina Czarna Dąbrówka 40,66 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat wodno-torfowiskowy obejmujący obszar dwóch jezior ze stanowiskami rzadkich roślin torfowiskowych będących ostoją wielu gatunków ptaków.
• "Gniazda Orła Bielika" Gmina Czarna Dąbrówka 10,04 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat florystyczno-leśny obejmujący ochroną starodrzew sosnowy na siedlisku boru bagiennego i boru mieszanego, miejsce lęgowe orła bielika.

• "Grodzisko Borzytuchom" Gmina Borzytuchom 27,03 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat leśny obejmujący ochroną fragment buczyny pomorskiej z licznymi pomnikowymi bukami ( Fagus silvatica ) oraz torfowisko przejściowe z charakterystyczną roślinnością. Na terenie rezerwatu znajdują się pozostałości grodziska słowiańskiego.
• "Jeziora Chośnickie" Gmina Parchowo 213,59 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat florystyczno-wodny obejmujący ochroną siedem dystroficznych jezior w różnych stadiach zarastania, otoczonych torfowiskami przejściowymi; dobrze zachowane bory i brzeziny bagienne, stanowiska rzadkich gatunków roślin i zwierząt.
• "Gołębia Góra" Gmina Bytów 6,95 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat krajobrazowy obejmujący skraj wysoczyzny morenowej z kwaśną buczyną pomorską. Rosną w nim pomnikowe okazy sosen i buków oraz występują rzadkie i chronione gatunki roślin naczyniowych.
• "Jezioro Głęboczko" gmina Bytów 24,32 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat florystyczno-wodny obejmujący ochroną głębokie ( 28 m ) jezioro lobeliowe ze stroiczką wodną ( Lobelia dortmanna ), poryblinem jeziornym ( Isoetes lacustris ) i brzeżycą jednokwiatową ( Littorella uniflora )
• "Las nad jeziorem Mądrzechowskim" Gmina Bytów 25,34 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat leśny obejmujący ochroną zbiorowisko naturalnych grądów i łęgów porastających liczne jary i wąwozy oraz stanowisko skrzypu olbrzymiego ( Equisetum maximum ).
• "Bukowa Góra nad Pysznem" Gmina Bytów 6,18 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat leśny obejmujący ochroną fragment drzewostanu bukowego ( 140 - 170 lat ) z pomnikowymi drzewami na wzgórzu morenowym.
• "Jezioro Cechińskie Małe" Gmina Studzienice 49,05 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat florystyczno-wodny obejmujący ochroną jezioro lobeliowe z dwiema wyspami oraz reliktową roślinnością, otoczone stromymi wzgórzami morenowymi.
• "Torfowisko Zieliń Miastecki" Gmina Trzebielino 46,50 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat florystyczno-torfowiskowy obejmujący ochroną torfowisko przejściowe i zarastające oczka dystroficzne z dobrze zachowanymi stadiami sukcesyjnymi formowania się torfowiska oraz stanowisko rzadkich i chronionych roślin wodnych i torfowiskowych
• "Ostrów Trzebielski" Gmina Lipnica 8,01 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat ptasi. Wyspa na jeziorze Trzebielskim, obejmujący miejsca lęgowe wielu gatunków ptaków wodnych m. in.: mewy śmieszki, rybitwy zwyczajnej i mewy srebrzystej.
• "Jezioro Smołowe" Gmina Miastko 36,82 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat florystyczno-wodny obejmujący ochroną jezioro typu lobeliowego z charakterystyczną roślinnością. Licznie występująca brzeźyca jednokwiatowa.
• "Jezioro Kamień" Gmina Miastko 49,4 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat florystyczno-wodny obejmujący ochroną rynnowe jezioro lobeliowe z licznymi populacjami stroiczki wodnej, poryblinu jeziornego i brzeźycy jednokwiatowej.
• "Jezioro Orle" Gmina Miastko 11,83 ha
  Główne walory przyrodnicze
  Rezerwat florystyczno-wodny obejmujący ochroną płytkie jezioro lobeliowe ze stroiczką wodną, poryblinem jeziornym, grążelem drobnym, elipsą pływającą i lobelią jeziorną.

Park krajobrazowy- Park Krajobrazowy "Dolina Słupi"

•  Park Krajobrazowy "Dolina Słupi" położony jest na terenie dwóch powiatów: bytowskiego i słupskiego. Obszar ten zaliczany jest czterech jednostek fizyczno-geograficznych: Równiny Słupskiej, Wysoczyzny Polanowskiej, Pojezierza Kaszubskiego i Pojezierza Bytowskiego. Na terenie powiatu bytowskiego PK "Dolina Słupi" znajduje się w granicach czterech gmin: Czarna Dąbrówka, Borzytuchom, Bytów i Kołczygłowy.
• Park został utworzony w celu ochrony polodowcowego krajobrazu środkowego biegu rzeki Słupi oraz jej dorzecza. Obszar parku ma bardzo urozmaicony krajobraz, ukształtowany przez lądolód skandynawski.
• W rzeźbie występują typowe elementy form polodowcowych jak np. jeziora rynnowe, jeziora wytopiskowe, równiny sandrowe oraz wzniesienia moren dennych i czołowych dochodzące do 160 m n.p.m.
• Osią hydrograficzną Parku jest rzeka Słupia, przepływająca przez kilka jezior. Pozostałe odcinki rzeki mocno meandrują i zmieniają kilkakrotnie kierunek biegu. Koryto rzeki ma zmienną głębokość i szerokość, a dno jest kamieniste z wieloma głazami, progami i mieliznami.
• 72 % powierzchni Parku porastają półnaturalne ekosystemy leśne.
• Są to głównie bory sosnowe, buczyny, grądy dębowo-grabowe, lasy mieszane sosnowo-dębowe, na torfowiskach olszyny bagienne, a w dolinach strumieni łęgi olszowo-jesionowe. W drzewostanie gatunkiem dominującym jest sosna, a ponadto: buk, świerk, brzoza, dąb i jesion.
• Na terenie Parku żyje bogata fauna, szczególnie leśna. Do najciekawszych gatunków należą: łoś, daniel, borsuk, kuna, gronostaj i wydra. Wśród awifauny występują gatunki zagrożone wyginięciem: orzeł bielik, orlik krzykliwy, kania rdzawa, puchacz, sowa błotna, żuraw, bocian czarny i derkacz.
• Park Krajobrazowy "Dolina Słupi" jest największym z 9 parków krajobrazowych istniejących na terenie województwa pomorskiego. Jego powierzchnia wynosi 37 040 ha i wraz z ze swoją otuliną - 83 170 ha, obejmuje obszar środkowego biegu rzeki i jej zlewni od miejscowości Soszyca do drogi Krępa-Łosino. PK"Dolina Słupi" jest parkiem typu dolinnego.
• Powierzchnia Parku na terenie powiatu bytowskiego wynosi 20 672 ha

Obszary chronionego krajobrazu

• Obszar Chronionego Krajobrazu Jezioro Bobęcińskie Wielkie ze Skibską Górą
  • Lokalizacja: Południowo - zachodnia część powiatu bytowskiego, na zachód od Miastka
  • Wielkość: 3 328 ha
  • Główne walory przyrodnicze
    Jezioro Bobęcińskie Wielkie ( 524,5 ha ) wraz ze Skibską Górą ( 227,3 m n.p.m. ) wywierają istotny wpływ na krajobraz tego rejonu. W jeziorze Bobęcińskim występuje polodowcowa roślinność reliktowa reprezentowana przez lobelię jeziorną. Lasy są tu zbliżone wyglądem do naturalnych, z sosną, świerkiem, bukiem, dębem, olszą czarną i brzozą. Zróżnicowanie wiekowe lasów nadaje malowniczości krajobrazowi. W południowej części znajdują się cenne znaleziska archeologiczne.
• Obszar Chronionego Krajobrazu Źródliskowy Obszar Rzeki Brdy
  • Lokalizacja: Południowo - zachodnia część powiatu bytowskiego, na wschód od Miastka
  • Wielkość: 11 776 ha
  • Główne walory przyrodnicze
    Pagórkowaty krajobraz wznosi się tutaj od około 100 m n.p.m. w północnej części obszaru, przy rzece Wieprzy do około 180 m n.p.m. w części zachodniej i centralnej. Między wzgórzami usytuowane są duże jeziora rynnowe: Skąpe, Bluj, Dolskie, Piasek, Siodło i Świeszyńskie. W części centralnej obszaru znajduje się kompleks trzech śródleśnych jezior lobeliowych: Smołowe, Kamień i Orle, objętych ochroną rezerwatową. Północno - wschodni kraniec obszaru jest terenem źródliskowym rzeki Wieprzy, a południowy ( j. Głębokie ) Brdy. Jest to obszar wododziałowy między zlewnią Przymorza i Wisły. Spotyka się tu lasy mieszane z udziałem sosny, buka i dębu.
• Obszar Chronionego Krajobrazu Fragment Borów Tucholskich
  • Lokalizacja: Południowa część powiatu bytowskiego w gminie Lipnica - na Równinie Charzykowskiej
  • Wielkość: 16 632 ha
  • Główne walory przyrodnicze
    Charakterystyczna dla krajobrazu tego obszaru jest duża lesistość, zróżnicowana rzeźba i zasobność w wody powierzchniowe. W zachodniej części obszaru usytuowane są duże jeziora rynnowe: Gwieździeniec, Gwiazdy, Lipczyno i Krasne. We wschodniej części równoleżnikowo usytuowane są jeziora: Długie, Księże, Parszczenica, Śluza, Nierzostowo oraz Mały i Wielki Boryń. W północno - wschodniej części obszaru ciągną się równoleżnikowo duże kompleksy łąk otoczone rzekami Osusznicą i Prondzoną. Głównym gatunkiem lasotwórczym jest tutaj sosna.

Pomniki przyrody - ilość z uwzględnieniem rodzaju

• ogółem: 237
• w tym:
  • pojedyncze drzewa lub kępy drzew - 213
  • głazy narzutowe - 24

Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe:

• brak

Użytki ekologiczne

brak danych

• Borzytuchom: 
  • nazwa: "Grodzisko Borzytuchom"
  • długość: 2,0 km
  • podstawowa tematyka:Ścieżka przyrodnicza, prezentująca zarastające torfowisko śródleśne oraz lokalizację dawnego grodziska.
• Bytów
  • nazwa: "Atrakcje przyrodnicze okolic Rekowa"
  • długość: 4,0 km
  • podstawowa tematyka:Ścieżka przyrodniczo-krajobrazowa, prezentacja florę i faunę jezior lobeliowych, torfowisk oraz typowo pomorskich lasów bukowych.
  • nazwa: "Wśród leśnych jezior i bagien":
  • długość: 4,0 km
  • podstawowa tematyka:Ścieżka przyrodniczo-krajobrazowa, prezentacja florę i faunę jezior lobeliowych oraz torfowisk kotłowych
• Lipnica
  • nazwa: "Ścieżki turystyczne wokół j. Trzebielsk:
  • długość: 2,5 km
  • podstawowa tematyka :Ścieżka wokół rezerwatu jeziora Trzebielsk prezentująca miejsca lęgowe ptaków wodnych m.in. mew.
• Miastko
  • nazwa: "Zielony Ruczaj"
  • długość: 3,3 km
  • podstawowa tematyka: ochrona przyrody
• Trzebielino
  • nazwa: "Zbiornik retencyjny - jezioro Bakowo"
  • długość: 0,6 km
  • podstawowa tematyka :Znaczenie i rola zbiorników retencyjnych w lasach oraz ochrona ptactwa wodnego i roślinności występującej nad jeziorem.

Wycieczki z przewodnikiem

Prelekcje

• Lipnica
  • nazwa obiektu chronionego: Kościoły zabytkowe w Borzyszkowach, Brzeźnie Szlacheckim i Borowym Młynie.
  • tematyka prelekcji: dziedzictwo kulturowe oraz ochrona zabytków
  • ilość prelekcji: 3
• Trzebielino
  • nazwa obiektu chronionego: Park Krajobrazowy "Dolina Słupi"
  • tematyka prelekcji
  • ilość prelekcji: 3

 Wydawnictwa

• Bytów
  • Tytuł: "Rekowo i okolice" przewodnik przyrodniczo - turystyczny
  • Nakład: 2 000 egz. wydanie jednorazowy
• Lipnica
  • Tytuł: "Informator turystyczny"
  • Nakład : 500 egz. wydanie jednorazowy
• Miastko
  • Tytuł: "Mapa turystyczna Gminy Miastko
  • Nakład: 1 000 egz. wydanie cykliczne
  • Tytuł: "Przewodnik Krajoznawczo-Turystyczny po Gminie Miastko"
  • Nakład: 1 000 egz. wydanie jednorazowe  

Bytów

Nazwa projektu: "Czynna ochrona jezior lobeliowych i torfowisk w Gminie Bytów"

• czas realizacji: 1999 - 2000 r.
• poniesione dotychczas nakłady: 260 000 zł
• wartość całego projektu: 260 000 zł

Parki Narodowe

• Park Narodowy "Bory Tucholskie"
  gm. Chojnice, gm. Brusy 4.798 [ha] http://park.borytucholskie.info/
  
  Główne walory przyrodnicze
  
  Rzeźba terenu została ukształtowana w czasie ostatniego zlodowacenia bałtyckiego. Dlatego dominują tu równiny sandrowe, urozmaicone poprzez liczne wzniesienia, rynny i wytopiska. Park jest największym skupiskiem wydm śródlądowych w Borach Tucholskich. Spotykamy je na starych pasach przeciwpożarowych. Największa i najładniejsza znajduje się w zachodniej części parku. Bardzo charakterystycznym elementem krajobrazu sandrowego są również rynny polodowcowe o przebiegu południkowym. Jedną z większych rynien, nie tylko w rejonie Borów Tucholskich, ale i na całym niżu - jest Rynna Jeziora Charzykowskiego (wzdłuż zachodniej granicy PNBT), o długości prawie 18 km i szerokości miejscami dochodzącej do 2,5 km. Dodatkową atrakcją krajobrazu są wytopiska, powstałe w skutek wytopienia się brył martwego lodu, o kształcie lejków, kotłów i innych obniżeń często o nieregularnych kształtach. Wody powierzchniowe PNBT zajmują obszar 530,06 ha (czyli 11,05 % ogólnej powierzchni parku). Znajduje się tu 21 jezior. Są one różnej wielkości od kilku do przeszło 200 ha (powierzchnia Jeziora Ostrowitego - największego w parku - wynosi 280,7 ha) i różnej głębokości ( najgłębsze jest również Jezioro Ostrowite bo aż 43 m).
  Osiem z nich łączy się ze sobą tworząc kompleks o powierzchni 435,28 ha zwany Strugą Siedmiu Jezior. Jeziora w Parku reprezentują wszystkie formy troficzne, charakterystyczne dla zbiorników wodnych niżu polskiego. Cztery jeziora - Wielkie i Małe Gacno, Nierybno i Głuche reprezentują jeziora lobeliowe.
  Nie bez znaczenia dla ekosystemów w parku jest oddziaływanie dwóch dużych jezior (w granicach otuliny parku) - Charzykowskiego i Karsińskiego, których łączna powierzchnia wynosi 2 024,8 ha.
  Klimat tego obszaru kształtują dwie główne masy powietrza, a mianowicie polarno- kontynentalne i polarno - morskie. A ze względu na duży udział zbiorników wodnych i lasów, tworzy się tu swoisty mikroklimat, stwarzający dogodne warunki dla rozwoju roślin.
  Park Narodowy "Bory Tucholskie" to przede wszystkim obszar leśny (79,5 % powierzchni parku stanowią lasy) umiejscowiony we wnętrzu ogromnego kompleksu Borów Tucholskich. Dominujący tutaj typ gleb to gleby bielicowe. Skałę macierzystą stanowi piasek sandrowy i lodowcowy, rzadko glina zwałowa, natomiast w pobliżu rzek osady akumulacyjne. Z tego też powodu dominują tu siedliska borowe. Z bardzo charakterystycznym borem suchym i siedliskami bagiennymi.
  Na obszarze parku zachowała się specyficzna flora naczyniowa złożona z wielu gatunków roślin, które w bardziej zagospodarowanych i uprzemysłowionych obszarach już wyginęły. Największą grupę gatunków rzadkich dostosowanych do skrajnych warunków siedliskowych panujących w PNBT, tworzą rośliny siedlisk ubogich - oligotroficznych, a więc te, którym najbardziej zagraża eutrofizacja nasilona przez działalność człowieka. Zatem są to zarówno gatunki borowe i wrzosowiskowe, rośliny torfowisk i czystych jezior położonych na jałowym mineralnym podłożu, z dala od zakładów przemysłowych. We florze parku stwierdzono występowanie wielu gatunków reliktowych z okresu glacjału i pierwszych okresów polodowcowych. Są to np. trzcinnik prosty, turzyca strunowa, skalnica torfowiskowa, gwiazdnica grubolistna, fiołek torfowy, żurawina drobnolistkowa, zimoziół północny, grążel drobny. Z reliktów postglacjalnych na uwagę zasługują: wyblin jednolistny, nasięźrzał pospolity i grzybienie północne. Ich obecność w parku sygnalizuje wysoki stopień naturalności szaty roślinnej. Na pewno podnosi to przyrodniczą rangę tego obszaru.
  Florę parku wzbogacają również gatunki borealno - atlantyckie. Na szczególną uwagę zasługuje grupa roślin spotykanych w czystych jeziorach lobeliowych, a należą tu: lobelia jeziorna, poryblin jeziorny, wywłócznik skrętolistny, elisma wodna. W parku znalazło zabezpieczenie wiele gatunków objętych ochroną, jak chociażby widłaki i rosiczki. Fauna w Parku Narodowym "Bory Tucholskie" jest również bardzo licznie reprezentowana. Do najcenniejszych przedstawicieli kręgowców należą: puchacz, bielik, rzęsorek mniejszy, wydra, bóbr, gągoł, tracz nurogęś, zimorodek. Licznie reprezentowane są również płazy tj. żaba trawna, moczarowa i ropuchy zielona, szara, a także rzekotka drzewna. Spotykamy także traszki: grzebieniastą i zwyczajną.
  Od kilku lat obserwować można coraz liczniejsze występowanie nietoperzy, wśród nich nocka Nattera, karlika mniejszego i większego, mroczka późnego. W czystych jeziorach występują licznie ryby. Nie można zapomnieć o niezliczonej rzeszy świata bezkręgowców, bez których nie można byłoby mówić o funkcjonowaniu całej przyrody.
   
• Rezerwaty przyrody
  

  Nazwa	Lokalizacja	Wielkość
  Bagno Stawek	gm. Brusy	40, 80 [ha]
  Bór Chrobotkowy	gm. Brusy	41, 50 [ha]
  Cisy nad Czerską Strugą	gm. Czersk	17, 19 [ha]
  Jez. Laska	gm. Brusy	70, 40 [ha]
  Kręgi Kamienne	gm. Czersk	16,91 [ha]
  Małe Łowne	gm. Chojnice	37, 83 [ha]
  Mętne	gm. Czersk	53, 28 [ha]
  Nawionek	gm. Brusy	10, 67 [ha]
  Piecki	gm. Brusy	19, 42 [ha]
  Ustronie	gm. Czersk	9, 64 [ha].

   
• Główne walory przyrodnicze
  
  Na terenie Zaborskiego Parku Krajobrazowego znajduje się pięć rezerwatów przyrody - Jezioro Nawionek, Jezioro Laska, Bagno Stawek, Jezioro Małe Łowne, Piecki.
  
  Jezioro Nawionek - powołany Zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 16.09.1974 r. Celem ochrony jest zachowanie jeziora typu lobeliowego, na południowej granicy zasięgu lobelii jeziornej. Jest to zbiornik oligotroficzny, typu lobeliowego o głębokości do 11,0 m i powierzchni 10,76 ha. Dno w pobliżu linii brzegowej porastają łany lobelii jeziornej i poryblinu jeziornego w sąsiedztwie elismy wodnej, grzybieni północnych i kłoci wiechowatej. Przy brzegu zbiornika można spotkać rosiczkę okrąglolistną, bagno zwyczajne. Ze względu na zachowanie cennych wartości
  przyrodniczych tegoż rezerwatu wejście na jego teren jest możliwe tylko za indywidualna zgoda Wojewody.
  
  Jezioro Laska - powołany zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 21.07.1977 r., obszar jeziora o powierzchni 70,40 ha stanowiący zbiornik wodny, przez który przepływa rzeka Zbrzyca. Jest to jezioro typu eutroficznego o maksymalnej głębokości 3,6 m , o szeroko wykształconej linii szuwarów i roślinności wodnej zanurzonej. Został utworzony w celu trwałego zabezpieczenia i zachowania miejsc lęgowych licznych gatunków ptaków wodnych i błotnych, w szczególności łabędzia niemego. Poza nim występują tu: kaczki krzyżówki, perkozy dwuczube, gągoły, łyski, mewy śmieszki, czaple siwe. Zalatują na ten akwen : orzeł bielik, kormoran, błotniak stawowy czasami rybołów. Ze względu na zachowanie cennych wartości przyrodniczych tegoż rezerwatu wejście na jego teren jest możliwe tylko za indywidualną zgoda Wojewody.
  
  Bagno Stawek - powołany Zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 04.04.1977 r. Rezerwat stanowi zarastające jeziorko, połączone niewielka strugą z jeziorem Płęsno wraz z otaczającym je torfowiskiem o powierzchni 40,80 ha. Ciekawostka rezerwatu jest funkcjonujący lokalny mikrosystem hydrologiczny. Struga jest odprowadzany nadmiar wody pochodzącej z wycieku wód podskórnych ze wzniesień na obrzeżu rezerwatu. W przypadku obniżenia się poziomu wód w rezerwacie następuje napływ wody z jeziora Płęsno. Występuje tu wiele rzadkich, chronionych roślin m. in. jeżogłówka najmniejsza, rosiczka okrągłolistna i pośrednia, widłak jałowcowaty, wyblin jednolistny, lipiennik Loesela, bagno zwyczajne, żurawina drobnolistna, bazyna czarna, kruszczyk błotny, storczyk szerokolistny, skalnica torfowiskowa, listera jajowata. Ze względu na zachowanie cennych wartości przyrodniczych tegoż rezerwatu wejście na jego teren jest możliwe tylko za indywidualna zgoda Wojewody.
  
  Jezioro Małe Łowne - rezerwat powołany zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 31.12.1993 r. - jest to fragment lasu, bagno i jezioro o łącznej powierzchni 37,83 ha. Celem ochrony jest zachowanie cennych zbiorowisk turzycowo - mszarnych. Szczególna ochrona objęto roślinność torfowisk wysokich i przejściowych w otoczeniu boru bagiennego wraz z roślinnością charakterystyczna dla zbiornika wodnego we wczesnym stadium zarastania płem mszarnym. Unikatowym walorem jest silnie skąpożywny charakter jeziora Małe Łowne. Jest to jezioro o wodzie oligohumusowej. Ze względu na zachowanie cennych wartości przyrodniczych tegoż rezerwatu wejście na jego teren jest możliwe tylko za indywidualna zgoda Wojewody.
  
  Piecki - powołany 21. 11. 2001 roku Rozporządzeniem Wojewody Pomorskiego (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego, Nr 91, poz. 1318), o powierzchni 19,42 ha, otulinie 92,89 ha. Celem powołania jest ochrona rzadkiej i chronionej roślinności wodnej i torfowiskowej, ( przejściowe i wysokie torfowiska ). Rezerwat obejmuje jeziora: Piecki, Piecki Male, Kaczewo oraz torfowiska i bory bagienne. Z cennych gatunków flory występują tutaj: rosiczki - okrągłolistna, pośrednia i długolistna, bazyna czarna, widłak wroniec, widłak goździsty żurawina drobnoowockowa, wyblin jednolistny. Ze względu na zachowanie cennych wartości przyrodniczych tegoż rezerwatu, wejście na jego teren jest możliwe tylko za indywidualna zgoda Wojewody.
   
• Parki krajobrazowe

Zaborski Park Krajobrazowy gm. Chojnice, gm. Brusy 34 026 [ha] http://www.zaborypark.eco.pl/
Tucholski Park Krajobrazowy gm. Chojnice, gm. Czersk 11 323 [ha] - w woj. pomorskim http://www.tuchpark.tuchola.pl/
Główne walory przyrodnicze

a) Zaborski Park Krajobrazowy

• Szata roślinna:
  W krajobrazie Parku wśród zbiorowisk leśnych dominują bory sosnowe. Spotyka się suboceaniczny bór świeży, bór chrobotkowy oraz bór wrzosowy. Na obrzeżu jezior dystroficznych potkać można zachowane w stanie naturalnym bory bagienne. W obniżeniach terenowych występuje bór trzęslicowy oraz fragmenty brzeziny bagiennej. Na glebach wytworzonych glin morenowych w południowej, zachodniej i centralnej części Parku zachowały się w naturalnym stanie lasy typu grądowego z bogatym runem.
  Lasy na terenie Parku obfitują w liczne gatunki grzybów jadalnych i pozostałych. Wiele gatunków grzybów jest pod ochroną gatunkową: smardzowate ( okrątek czerwony, purchawica olbrzymia). Niektóre gatunki grzybów żyją w symbiozie glonami tworząc plechowate rośliny zwane porostami. Flora porostów na terenie ZPK jest bogata i liczy 259 gatunków. W tej liczbie 65 gatunków podlega ochronie ścisłej, 1 gatunek podlega ochronie częściowej. Dalsza grupa to bardzo rzadkie należące do tzw. "Czerwonej Księgi"- zagrożonych wyginięciem. Do rzadkich i chronionych porostów należą: płucnica islandzka, płucnik granicznik, płucnica niwalna, kilka gatunków brodaczki, odnóżyca jesionowa, tarczownica lipowa, pawężnica, czasznik modrozielony, chrobotek alpejski, włostka kędzierzawa.
  Ciekawym elementem flory Parku są zbiorowiska roślinności torfowiskowej. Torfowiska niskie, typu rzeczno - jeziornego są zalewane okresowo przez wodę niosącą żyzny namuł i w warunkach małego dostępu powietrza tworzą się tam osady organiczne zwane torfem oraz roślinność niskotorfowa ze znaczną przewagą turzyc, kosaćców żółtych. Najczęściej spotykanymi zespołami roślinnymi są: szuwar turzycy błotnej, zaostrzonej i prosowatej. W nieckach i zagłębieniach terenu ZPK rozwijają się torfowiska wysokie, na które decydujący wpływ mają wody opadowe. Niekiedy tworzą się tam torfowiska przejściowe, ukształtowane w wyniku oddziaływania wód opadowych jak i niewielkich, dystroficznych zbiorników wodnych. Jeziora te zarastają wokół tzw. płem i turzycami, gdzie często występują rosiczki (okrągłolistna, pośrednia i długolistna). Opodal od lustra wody tworzą się torfowiska wysokie o charakterystycznej budowie kępkowo - dolinkowej, które oprócz torfowców porastają inne rośliny jak: modrzewnica zwyczajna, bagno zwyczajne, bażyna czarna, żurawina błotna i drobnoowockowa. Najczęstszymi zespołami są: mszar kępkowo - dolinkowy, mszar przygiełkowy oraz mszar z turzycą bagienną. Torfowiska te posiadają specyficzny urok i są częstym elementem krajobrazu Parku. W tych miejscach często obserwujemy gatunki reliktowe oraz chronione. Na uwagę zasługuje grupa reliktów polodowcowych, należą do nich; turzyca strunowa, bażyna czarna, skalnica torfowiskowa, fiołek torfowy, żurawina drobnoowockowa, zimoziół północny, oraz reliktowe mszaki (mchy, watrobowce) np. sierpowiec błyszczący - ochrona ścislą. Z roślin chronionych występuje 6 gatunków widłaków: goździsty, jałowcowaty, spłaszczony, cyprysowaty, torfowy i wroniec. Dalsze gatunki chronione w ZPK m.in.: żłobik koralowy, kruszczyk rdzawoczerwony, lipiennik Loesela, listera jajowata (storczyki). Do rzadkich należa rośliny wodne występujące w bardzo czystych jeziorach lobeliowych: stroiczka wodna, poryblin jeziorny, brzeżyca jednokwiatowa, wywłócznik skrętolistny, jeżogłówka pokrewna, elisma wodna. Również spotykamy kolejne cenne gatunki: kłoć wiechowata, turzycę dwupienną, rdestnicę długolistną, grzybienie północne, grążele żółte i drobne, osokę aloesowatą, żabiściek pływający, pływacz pospolity, tojeść bukietowa oraz ponikło błotne.
   
• Fauna:

• Jeziora:

• Rzeki:

• Świat roślin:

• Świat zwierząt:

• Obszary chronionego krajobrazu

a) Chojnicko - Tucholski pow. chojnicki 15.000 [ha]
b) Północny część wschodnia pow. chojnicki 3.800 [ha]
c) Północny część zachodnia pow. chojnicki 4.000 [ha]

• Główne walory przyrodnicze

•  Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe: brak
•  1.7 Użytki ekologiczne

brak danych

• Edukacja ekologiczna na terenie powiatu realizowana jest w ramach działalności edukacyjnej i turystycznej Parku Narodowego "Bory Tucholskie" ( http://park.borytucholskie.info/ ) i Zaborskiego Parku Krajobrazowego ( http://www.zaborypark.eco.pl/ ), a także przy współpracy z Fundacją Ekologiczną Ziemi Chojnickiej i Zaborskiej.

Ścieżki edukacyjne

•  Edukacja przyrodnicza w Parku Narodowym "Bory Tucholskie" prowadzona jest przez cały rok. Zajęcia odbywają się zarówno w terenie na ścieżkach dydaktycznych jak i w siedzibie Parku w Charzykowach, gdzie znajduje się sala wystawowo - dydaktyczna. Przystosowana jest ona do przyjmowania grup maksymalnie 25 osobowych. Wyposażona jest w: rzutnik, projektor audiowizualny, wizualizer, komputer, telewizor, wideo i mikroskop stereoskopowy. Park dysponuje również pomocami dydaktycznymi w postaci: laboratoriów do analizy prób wodnych i glebowych, mikroskopów, lup, kaset wideo, przeźroczy oraz foliogramów.
• Park Narodowy "Bory Tucholskie" w ramach swojej działalności edukacyjnej i turystycznej oferuje zajęcia terenowe, laboratoryjne, praktyczne i teoretyczne z zakresu ekologii oraz ochrony przyrody i środowiska.

Najczęściej wybierane tematy to:

• ochrona przyrody w Polsce,
• biologia i rozpoznawanie wybranych gatunków i zespołów roślinnych
• (np.: drzewa, krzewy, grzyby, porosty),
• ekosystem lasu,
• ekosystemy wodne,
• typy limnologiczne jezior,
• formy ukształtowania terenu,
• zanieczyszczenie środowiska,
• rady na odpady.
• prelekcje ze slajdami nt. walorów przyrodniczych PNBT

Ścieżki dydaktyczne

• I. Piła Młyn
• II. Wokół jeziora lobeliowego Wielkie Gacno
• III. Łąki Józefowskie
• oraz jedną botaniczną, która znajduje się przy siedzibie Parku Narodowego "Bory Tucholskie".
• Przeznaczone są one zarówno dla grup zorganizowanych dzieci i młodzieży z różnych typów szkół, jak i dla turystów indywidualnych, którzy żywo są zainteresowani przyrodą. Łączą one odpoczynek z poznawaniem tajników przyrody. Prowadzą przez najatrakcyjniejsze obszary Parku i umożliwiają zapoznanie się ze zróżnicowaniem florystyczno - faunistycznym obszaru, z najważniejszymi formami ochrony przyrody występującymi w PNBT oraz z różnymi typami genetycznymi i limnologicznymi jezior.
•  Wszystkie ścieżki dydaktyczne oznakowane są w terenie kwadratami o boku 10 cm koloru białego z paskiem szerokości 3 cm koloru zielonego, czerwonego bądź niebieskiego. Nie ma wyznaczonych w terenie przystanków w postaci tablic. Dlatego też wskazane byłoby zaopatrzyć się w wydane do nich przewodniki. Dzięki temu nie przeoczy się interesujących obiektów.

Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna

• Botaniczna ścieżka dydaktyczna
• Mieści się ona przy siedzibie Parku Narodowego "Bory Tucholskie" w Charzykowach. Została założona z myślą o jej szerokim wykorzystaniu w edukacji przyrodniczej społeczeństwa zwłaszcza uczniów szkół podstawowych i średnich. Można na niej zobaczyć najbardziej charakterystyczne dla tego regionu gatunki roślin, które są łatwe do rozpoznania i stosunkowo najczęściej spotykane na szlakach turystycznych wiodących przez Park Narodowy. Rosną tu rośliny charakterystyczne dla: muraw piaskowych, wrzosowisk, wydm, łąk, torfowisk, zbiorników wodnych, lasów łęgowych, olsów, grądów, dąbrów, buczyn oraz borów.
• W północnej części ogrodu planuje się wydzielić na podwyższeniu specjalny dział roślin dla osób niewidomych i niedowidzących, które zostaną oznakowane na etykietach pismem Braill’a. Gromadzone tu będą gatunki o specyficznej strukturze organów wegetatywnych (korowiny, pędów, liści), łatwe do rozpoznania na podstawie cech dających się określić przez dotyk oraz wyróżniające się niesamowitym zapachem kwiatów.

Edukacja ekologiczna w Zaborskim Parku Krajobrazowym

Ścieżka przyrodnicza "Dolina Rzeki Kulawy"

• Ścieżka "Doliny rzeki Kulawy" położona jest w północno-wschodniej części Zaborskiego Parku Krajobrazowego, w pobliżu miejscowości Laska. Długość ścieżki wynosi ok. 3 km. Ścieżka zaczyna się w miejscowości Laska, natomiast kończy się przy północnym brzegu Jeziora Małe Głuche. Na ścieżce zlokalizowane jest 13 przystanków, które obejmują rzekę Kulawę płynącą w głębokiej dolinie wraz z przylegającymi łąkami oraz zboczami doliny porośniętymi borami sosnowymi. Rzeka Kulawa stanowiąca lewy dopływ Zbrzycy przepływa przez północno-zachodni obszar sandru Borów Tucholskich. Płynie z północy na południe doliną stanowiącą dno rynny subglacjalnej, wciętej miejscami na głębokość 30 m w osady sandru Brdy. Źródła Kulawy leżą na północ od Jeziora Duże Głuche na wysokości 136 m n.p.m., a jej ujście 14 m niżej, w odległości około 7 km na południe, niedaleko osady leśnej Laska.
• Na trasie ścieżki można zaobserwować liczne gatunki roślin i zwierząt rzadkich i ginących. Ciekawostką jest nie użytkowana łąka, ze sprawnym systemem melioracyjnym oraz rabat brzozowy i stodoła będące pomnikami przyrody. Godna uwagi jest tzw. "Dolina Mnichów" - miejsce porośnięte starymi, kolumnowymi jałowcami. Celem powstania ścieżki było pokazanie unikatowego terenu i górskiego charakteru tej rzeki z bioróżnorodnością, która temu towarzyszy.

Ścieżka ornitologiczno-przyrodnicza "Kokoszka"

• Ścieżka zlokalizowania jest w okolicach szosy Chociński Młyn - Swornegacie, w odległości około 2 km od Swornychgaci. Od strony Małych Swornychgaci do ścieżki dochodzimy szlakiem żółtym im. Józefa Bruskiego. Położona jest ona przy Jeziorze Długim i Karsińskim a jej długość wynosi 1,5 km. Nazwa ścieżki pochodzi od osady Kokoszka. Wzdłuż trasy znajduje się 9 tablic (w tym 7 tablic tematycznych). Tablice opisują kolejne typy siedlisk, występujące na ścieżce "Kokoszka" tj. ; rzeka, bagno, pas szuwarów, jezioro, pole, las, ekoton - strefa przejściowa. Każda z tablic krótko opisuje gatunki ptaków charakterystyczne dla danego siedliska. Wzdłuż ścieżki rozpościera się rozległy widok na oba jeziora. Przejście ścieżki stwarza możliwość zapoznania się z naturalnym środowiskiem życia ptaków i ma na celu pogłębienie wiadomości z zakresu ornitologii.

Ścieżka przyrodnicza lichenologiczno - kulturowa w Leśnie

• Ścieżka znajduje się na terenie cmentarzyska z kurhanami, kręgami i wieńcami kamiennymi (efekt wierzeń, zwyczajów i obrzędów przebywających tutaj dawniej skandynawskich Gotów). Tutaj znajduje się unikalny w skali Pomorza i terenów przyległych 26-cio metrowej średnicy kurhan ze stelą (kamień o wys. 2 m) o cechach antropogenicznych (części twarzy). Zrekonstruowano tam także groby skrzynkowe (wczesna epoka żelaza). Na kamieniach i terenie cmentarzyska spotkać można szereg porostów.
• Wycieczki z przewodnikiem

Turystyka w Parku Narodowym "Bory Tucholskie"

• Szlaki rowerowe
• Szlak niebieski BY-1 6001n (165 km) Bydgoszcz - Chojnice przez Bory Tucholskie
• Niebieski szlak rowerowy zaczyna się w Bydgoszczy (0,0 km). Trasa dalej prowadzi poprzez Janowo, Koronowo, Nowy Jasiniec, Świekatowo, Bruchniewo, Klonowo, Szumiąca, Świt, Tucholę, Gołąbek, Woziwodę, Rytel, Mylof do Klosnowa. Stąd Czarną Drogą ruszamy do Parku Narodowego "Bory Tucholskie". Łączymy się z zielonym szlakiem pieszym Strugi Siedmiu Jezior, który tuż za mijanym po lewej stronie jeziorem lobeliowym Wielkie Gacno skręca w lewo. My jedziemy dalej prosto Czarną Drogą na północ. Przejeżdżamy mostek na strudze łączącej jeziora Płęsno i Główka. Przecinamy czerwony szlak pieszy im. Juliana Rydzkowskiego oraz ponownie szlak zielony. Łączymy się z czarnym Łącznikowym szlakiem pieszym. Obie trasy prowadzą razem do Drzewicza, gdzie rowerowy szlak skręca w lewo do Swornegaci, a stamtąd jedziemy do Chocińskiego Młyna. Ta niewielka osada leżąca przy drodze Konarzyny - Swornegacie - Brusy, jest pięknie położona nad rzeką Chociną, która wypływa z Gochów, a uchodzi do jeziora Karsińskiego. Gochy to południowo - zachodnia część Kaszub. W skład osady wchodzą m.in. budynek dawnego nadleśnictwa Chociński Młyn pochodzący z drugiej połowy XIX w. o cechach klasycystycznych oraz tartak wodny z 1750 r. Znajduje się tu również zabytkowa chata zbudowana w II połowie XIX w., przebudowana i odnawiana w 1926 i 1972 r. W Chocińskim Młynie skręcamy w lewo. Jedziemy do Małych Swornegaci i dalej poprzez Funkę, Bachorze oraz Charzykowy do Chojnic, gdzie kończymy naszą wycieczkę (165 km)
• Szlak czarny BY-1 7001n (115 km) Tuchola - Bachorze
• Naszą wycieczkę czarnym szlakiem rowerowym rozpoczynamy w Tucholi (0,0km). Stąd jedziemy poprzez Raciąż do Fojutowa, gdzie znajduje się XIX - wieczny akwedukt wzorowany na budowlach rzymskich. Umożliwia on skrzyżowanie się dwóch dróg wodnych. Wielki Kanał Brdy przepływa tutaj nad Czerską Strugą. Dalej trasa prowadzi poprzez Czersk i Gotelp do Odrów, gdzie mieści się rezerwat archeologiczny "Kręgi Kamienne" - cmentarzysko słowiańskie z I i II w n. e. Z Odrów jedziemy dalej na północ. Poprzez Miedzno, Karsin, Wiele, Lubnię, Leśno, Czapiewice, Brusy, Czyczkowy docieramy do Drzewicza.
• Wjeżdżamy na teren Parku Narodowego "Bory Tucholskie". Początkowo szlak biegnie wraz z rowerowym szlakiem niebieskim oraz czarnym Łącznikowym pieszym a następnie odbija w prawo. Po prawej stronie mijamy jeziora: Wielkie Krzywce, Błotko, Małe Krzywce i dojeżdżamy do miejsca zwanego Starą Piłą. Teraz trasa prowadzi wraz z czerwonym szlakiem pieszym im. Juliana Rydzkowskiego do Bachorza, gdzie czarny szlak rowerowy się kończy (115 km).

• Szlaki piesze

Przez teren Parku Narodowego "Bory Tucholskie" przebiegają cztery szlaki piesze o łącznej długości 45 km:

1. fragment czerwonego
"Szlaku kaszubskiego im. Juliana Rydzkowskiego"
(Bachorze - dąb "Bartuś" - Struga Siedmiu Jezior
od j. Płęsno do j. Ostrowite),

2. fragment niebieskiego "Szlaku Brdy"
(Małe Swornegacie - Owink - Swornegacie -
j. Witoczno i dalej wzdłuż Brdy)

3. fragment zielonego
(j. Małe i Wielkie Gacno - dąb "Bartuś" -
Struga Siedmiu Jezior od j. Płęsno do j. Ostrowite),

4. czarny
(Drzewicz - "Czarna Droga" - do skrzyżowania tras pieszych).

 Wycieczki, warsztaty, konkursy organizowane przez Zaborski Park Krajobrazowy

• Wiosenny Tydzień Ekologiczny — park organizuje go wspólnie z Kaszubskim Liceum Ogólnokształcącym w Brusach od roku 2002, w czasie trwania tygodnia uczniowie szkół z terenu powiatu chojnickiego biorą udział w prelekcjach, wystawach, sprzątaniu miejsc zaśmieconych, konkursach oraz poznawaniu terenu ZPK, na zakończenie tygodnia w Brusach odbywa się finał — prezentacja referatów, test i piknik ekologiczny w Czernicy
• Gminny Konkurs Ekologiczny — organizacja z Szkoła Podstawowa w Charzykowach
• warsztaty ornitologiczno— przyrodnicze — są to zajęcia edukacyjne dla uczniów szkół podstawowych położonych na terenie parku, są to trzydniowe zajęcia prowadzone w oparciu o ścieżkę dydaktyczną "Kokoszka", poza tym uczniowie biorą udział w konkursie ornitologicznym, a zajęcia kończą się ogniskiem
• warsztaty przyrodniczo— fotograficzne "Wiosenne spotkania z przyrodą w obiektywie i nie tylko ..."— warsztaty organizowane z Zespołem Szkół w Swornegacie, w zajęciach biorą udział uczniowie szkół podstawowych z gminy i miasta Chojnic, uczestnicy biorą udział w zajęciach terenowych prowadzonych przez pracowników ZPK, fotografują przyrodę, biorą udział w zajęciach dotyczących bezpieczeństwa i ekologii w sportach i rekreacji na wodzie; po zakończonych warsztatach odbywa się wystawa i konkurs fotograficzny; warsztaty mają na celu uwrażliwić dzieci i młodzież na piękno przyrody oraz rozbudzić pasje ochroniarską, poza tym mają one wykształcić umiejętności obserwowania i fotografowania przyrody;
• Dzień Dziecka i Europejski Dzień Parków Narodowych — festyn ekologiczny organizowany przez: SP Charzykowy, Park Narodowy "Bory Tucholskie", Zaborski Park Krajobrazowy, Ochotniczą Straż Pożarną w Charzykowach, Komendę Powiatową Policji w Chojnicach, Fundację Ekologiczną Ziemi Chojnickiej i Zaborskiej
• akcja "Sprzątanie świata —Polska — Clean Up the world"— każdego roku we wrześniu Zaborski Park Krajobrazowy zaprasza do tej akcji dzieci i młodzież ze szkół z miasta i gm. Brusy, miasta i gm. Chojnice, w akcji bierze udział ok. 4.000 uczniów, park rozdaje ok. 6.000 worków i 4.000 szt. rękawic, uczestnicy akcji sprzątają tereny leśne, najbliższe okolice swoich szkół, parki i deptaki w swoich miejscach zamieszkania
• Jesienny Bieg Ekologiczny — bieg organizowany jest od roku 1993 wspólnie z Zespołem Szkół w Swornegacie, każdego roku uczestniczy w nim około 300 uczniów ze szkół podstawowych i gimnazjalnych z terenu gm. Chojnice, bieg ekologiczny to nie tylko zawody sportowe to także sprzątanie terenów leśnych, prelekcje na temat ekologii i wystawy przyrodnicze

Szlaki turystyczne piesze

• Przez ziemię zaborską i chojnicką przebiega kilka szlaków turystycznych, dzięki którym bez błądzenia można dotrzeć do ciekawych i urokliwych zakątków tej części Borów Tucholskich.
• Szlak zielony - BY 2061; Chojnice — Jarcewo — Klosnowo — Dębowa Góra — Małe Swornegacie — Chojniczki — Charzykowy (46 km).
• Na trasie szlaku w miejscowości Jarcewo można podziwiać XIX wieczny zespół pałacowo - parkowy z wieloma pomnikowymi drzewami. Interesująca jest również pochodząca z początku XX wieku wyłuszczarnia szyszek w Klosnowie. Niezapomnianych wrażeń dostarczy zwiedzającym obcowanie z przyroda na szlaku Strugi Siedmiu Jezior (teren Parku Narodowego "Bory Tucholskie"), niewielkiej rzeczki łączącej siedem jezior rynnowych, uchodzącej do Jeziora Charzykowskiego, nieopodal Małych Swornychgaci, a także jeziora lobeliowe Małe i Wielkie Gacno.
• Szlak niebieski - BY 2059n, "Szlak Zbrzycy"; Swornegacie — Zbrzyca — Kłonecznica — Laska — Widno — J. Babionek — Rolbik — Kaszuba — Leśno — Orlik — Lamk (33 km). 
• Najciekawszym obiektem na szlaku jest rezerwat ornitologiczny "Jezioro Laska", zrekonstruowany starosłowiański piec chlebowy w Widnie oraz drewniany kościół w Leśnie z 1650 r.
• Szlak zielony - BY 2056: Brusy — Zalesie — Leśno — Parzyn — Kruszyn — Kubianowo — Laska — Płęsno — Drzewicz (41 km).
• Na trasie znajduje się tzw. "Dolina Mnichów" z okazałymi jałowcami, dąb szypułkowy o obwodzie 8,22 m i rezerwat przyrody "Jezioro Nawionek". Dalsza wędrówka ciągiem jezior rynnowych może dostarczyć wielu wspaniałych doznań nawet bardzo wyrafinowanemu turyście.
• Szlak żółty - im. Józefa Bruskiego o długości 27 km rozpoczyna się w Charzykowach, na południowym krańcu jeziora, skąd prowadzi w kierunku osady Wolność, pięknym dębowo - bukowym lasem. Następnie opuszcza on granice Zaborskiego Parku Krajobrazowego i wraca na jego teren w okolicy miejscowości Babilon. Dalej podąża w kierunku Jeziora Duże Łowne, aż do mostu na Brdzie i Jeziora Charzykowskiego. Potem biegnie wzdłuż Jezior Długiego i Karsińskiego, by dotrzeć do starej kaszubskiej wsi Swornegacie.
• Szlak niebieski - BY 202n "Szlak Brdy"; Bydgoszcz — Konarzyny (28 km). 
• Jego fragment przebiega przez Zaborski Park Krajobrazowy i Park Narodowy "Bory Tucholskie" na trasie Mecikał — Drzewicz — Płęsno — Swornegacie do granic gminy Konarzyny. Najpiękniejsze odcinki szlaku to wiodą brzegami jezior Kosobudno i Dybrzk, gdzie podziwiać można okazałe pomnikowe świerki w otoczeniu sosnowego boru.
• Szlak czarny 217 im. Jana Karnowskiego: długość szlaku 8 km. 
• Szlak poświęcony jest pamięci J. Karnowskiego (1886 - 1939) pseud. "Wos Budzisz", pisarzowi młodo kaszubskiemu, badaczowi literatury kaszubskiej, działaczowi niepodległościowemu. Chojnicki oddział PTTK nosi imię J. Karnowskiego.
• Przebieg szlaku: Charzykowy — centrum wsi MZK — Stanica Wodna PTTK z wypożyczalnią sprzętu wodnego (żółty 205 na Wzgórze Wolność 0,3 km) — kąpielisko strzeżone, przystanie żeglarskie (zima bojerowe) — promenada Ottona Weilandta, tj. wschodnim brzegiem J. Charzykowskiego (pawilony handlowe, hotele z restauracjami) — szosą Charzykowy - Bachorze MZK (2,5 km) — most na Jarcewskiej Strudze — Stary Młyn MZK (3,2 km) — wiaty (czerw. 201 z Funki do Jarcewa) — J. Niedzwiedż — Wzgórze Siedmiu Dróg (wiaty, pomnik św. Huberta postawiony przez J. Lukowicza w 1931 r. 5,5 km) — szlak czerw. 201 ze Starego Młyna do Jarcewa 7,5 km — most na Jarcewskiej Strudze — dawny cmentarz ewangielicki — Chojniczki MZK (8 km).

• Trasy rowerowe - oznakowane:
• Trasa po Borach Tucholskich - BY - 7001s , czarna, 113 km: Tuchola — Raciąż —Lutom — Woziwoda — Czersk — Odry — Karsin — Wiele — Leśno — Czapiewice — Drzewicz (od tego momentu aż do wsi Bachorze trasa przebiega przez Park Narodowy " Bory Tucholskie") — Bachorze — Chojnice lub alternatywnie ze wsi Leśno przez Kaszubę — Rolbik — Laskę— Śluzę do Swornychgaci i dalej przez Chociński Młyn do Bachorza.
• Trasa BY - 6001n, niebieska, 166 km: Bydgoszcz — Koronowo — Serock — Świekatowo — Bysławek — Świt — Tuchola — Gołąbek — Woziwoda — Lutom — Rytel — Mylof — Klosnowo — Drzewicz — Swornegacie — Chociński Młyn — Bachorze — Charzykowy — Chojnice. Między Klosnowem a Drzewiczem trasa przebiega przez Park Narodowy "Bory Tucholskie"

Trasy rowerowe- nieoznakowane:

• Trasa - ścieżka rowerowa : Brusy — Zalesie — Leśno — Kaszuba — Rolbik — Małe Chełmy — Czarnowo — Brusy. Długość ścieżki ok. 27 km.
• Początek ścieżki rowerowej znajduje się przy przystanku autobusowym w centrum miasta w Brusach. Następnie kierujemy się na północ szlakiem zaborskim (zielonym) ku granicy Zaborskiego Parku Krajobrazowego i dalej do Leśna. W Brusach za osiedlem domków jednorodzinnych skręcamy w lewo i kierujemy się w stronę Zalesia. W Zalesiu polną drogą kierujemy się do Leśna. Na trasie po lewej stronie znajdują się wykopaliska archeologiczne - kurhany. Jadąc dalej w stronę wsi widzimy po tej samej stronie Jezioro Leśno Dolne. Dojeżdżając do szosy/mostu skręcamy w lewo, a następnie przed zabytkowym kościołem z okazałą wieżą stanowiącą malowniczy krajobraz kulturowo - przyrodniczy skręcamy w prawo. Za wsią skręcamy w lewo, polną drogą przez "Diablą Górę" docieramy do Kaszuby. Dalsza trasa ścieżki podąża szlakiem niebieskim rzeki Zbrzycy. Dojazd do miejscowości Rolbik obfituje rozległym krajobrazem z meandrującą rzeką Zbrzycą. W Rolbiku przekraczamy most i obieramy kierunek południowo - wschodni do Małych Chełmów. Drogą przez zwarte kompleksy leśne docieramy do Orlej Strugi - rozległe siedliska użytków zielonych. Po przyjeździe do Małych Chełmów skręcamy w lewo i drogą polną podążamy do Czarnowa. Przejeżdżamy przez wieś Czarnowo a następnie drogą przecinającą użytki zielone docieramy do Brus i kończymy ścieżkę przy szkole podstawowej.
• Trasa - ścieżka rowerowa: Charzykowy Skarpa — Wzgórze Wolność— Wolność— Kopernica — Małe Swornegacie — Kokoszka — Swornegacie — Zbrzyca — Śluza Most — Laska — Widno — Asmus — Młynek — Drzewicz. Długość ścieżki około 45 km.
• Początek trasy wycieczki rowerowej rozpoczynamy w Charzykowach, na pętli autobusowej przy skrzyżowaniu ulic Długiej i Turystycznej. Dalej kierujemy się ulicą Turystyczną (obok siedziby ZPK) na osiedle domków letniskowych "Zacisze". Następnie drogą gruntowo - piaszczystą opuszczamy to osiedle, pokonujemy wzniesienia terenu i docieramy do trasy Chojnice - Bytów (po prawej stronie znajduje się parking z punktem widokowym na Jez. Charzykowskie). Następnie cofamy się ok. 100 - 150 m, po czym skręcamy w prawo w żółty szlak, który prowadzi nas przez wzniesienia morenowe pokryte przeważnie lasami bukowymi. Wzniesienia morenowe osiągają swe maksimum na Górze Wolność (206 m n.p.m.). Dalszy ciąg trasy prowadzi drogą gruntową oraz tzw. betonówką, która dochodzi do szosy przy parkingu leśnym Wolność. Tutaj przecinamy szosę jedziemy wąwozem w pobliżu parkingu leśnego oraz obszarów źródliskowych. Wkrótce droga łączy się z tzw. żwirówka, którą udajemy się do Kopernicy. Tam przekraczamy most na rzece Czerwonce, wśród kompleksów leśnych dochodzimy do punktu widokowego w linii brzegowej Jez. Charzykowskiego, w pobliżu ujścia rzeki Brdy do jeziora. Od tego miejsca podróżujemy w górę rzeki i docieramy do rezerwatu "Małe Łowne". Drogą przy rzece docieramy do mostu i przechodzimy na drugą stronę Brdy. Po czym jedziemy żółtym szlakiem drogą leśną do szosy łączącej Małe Swornegacie z Chocińskim Młynem, po drodze mijając zachodnio - północna linię brzegowa J. Charzykowskiego. Na szosie skręcamy w lewo, a następnie w pierwsza leśną drogę po prawej stronie prowadząca do Kokoszki. Z Kokoszki jedziemy dalej żółtym szlakiem do Swornychgaci (po prawej stronie rozpościera się widok na Jezioro Karsińskie). Przed kościołem w Swornychgaciach skręcamy w lewo na tzw. "kozi most", przekraczamy go i kierujemy się na północ (w prawo). Po drodze mijamy stanice wodna PTTK przy Jeziorze Witoczno. Dalej kierujemy się na północ i docieramy do miejscowości Zbrzyca, położonej przy rzece o tej samej nazwie. Następnie jadąc wzdłuż rzeki docieramy do mostu położonego w sąsiedztwie osady Śluza. Po przejściu mostu udajemy się droga leśna do wsi Laska. W Lasce kierujemy się szosą do Widna, gdzie możemy obejrzeć starosłowiański piec chlebowy. W Widnie po przekroczeniu mostu na Zbrzycy skręcamy na prawo w drogę leśna i kierujemy się do rozwidlenia dróg nieopodal Jeziora Zmarłe. Od tego miejsca jedziemy w kierunku południowo - wschodnim szosa do Asmusa. Po przejechaniu ok. 2,5 km znajduje się "Rezerwat Piecki". Za wsią Asmus skręcamy w prawo w drogę leśną prowadzącą do Młynka. Z Młynka kierujemy się na południe szlakiem zielonym prowadzącym do szosy, która z kolei prowadzi do Drzewicza. Jedziemy w pobliżu wschodniej linii brzegowej Jeziora Małołąckiego i Łąckiego. Ścieżkę kończymy w Drzewiczu.

Szlaki turystyczne wodne

• Brda

• Dostępna do spływów kajakowych na długości 233 km. Szlak zaczyna się od Jeziora Głębokiego i wiedzie przez jeziora: Szczytno, Końskie, Krępskie, Charzykowskie, Długie, Karsińskie, Witoczno, Małołąckie, Łąckie, Dybrzk. Poniżej wsi Męcikał, koło leśniczówki Mylof, znajduje się tam zapora wodna. Minąwszy wieś Rytel, prowadzi przez Tucholski Park Krajobrazowy i dalej do Zalewu Koronowskiego i Bydgoszczy.

Zbrzyca

• Długość szlaku wynosi 45 km. Trasa wiedzie jeziorami Równiny Charzykowskiej. Rozpoczyna się na Jeziorze Sarnowiczym Wielkim, prowadzi przez jeziora: Dywan, Somińskie, Kruszyńskie, Parzyn, Miłachowo, Laska, Książe, Parszczenica, Śluza i łączy sie z Brdą w J. Witoczno. Najciekawszy fragment szlaku znajduje się w okolicach mostu przy Jeziorze Śluza.
• Godne polecenia sa także lokalne szlaki wodne, doskonale nadające się na wypady jednodniowe:
• Szlak Chociny z miejscowości Zielona Huta do Swornychgaci.
• Szlak Charzykowski z Charzyków, wzdłuż brzegów

Prelekcje

• Wydawnictwa:
  • Kwartalnik "Chrobotek" - "Chrobotek" to kwartalnik redagowany przez pracowników Zaborskiego Parku Krajobrazowego. Na łamach gazetki ukazują się artykuły o faunie i florze żyjącej na terenie parku. Opisujemy zadania wykonywane przez pracowników parku. Stałymi elementami kwartalnika są ciekawostki, aktualności z działalności edukacyjnej parku oraz prezentacja ciekawych osobowości naszego regionu.
  • "Zielony goniec" - czasopismo
  • Burda Beata, Grzempa Mariusz: Park Narodowy "Bory Tucholskie"; Oficyna Wydawnicza "MULICO"; Warszawa 2000;
  • Park Narodowy "Bory Tucholskie"; Akademicka Wytwórnia Filmowa; Gdańsk 2001;
  • Kochanowska Magdalena, Szopińska Ewa, Błoniarz Wojciech: Łąki Józefowskie - czerwona ścieżka dydaktyczna; Wydawca PNBT; Charzykowy 2002,
  • Grabowska Beata: Piła Młyn- niebieska ścieżka dydaktyczna; Wydawca PNBT; Charzykowy 2002;
  • Grzempa Mariusz: Wokół jeziora lobeliowego Wielkie Gacno- zielona ścieżka dydaktyczna; Wydawca PNBT; Charzykowy 2002;
  • Kochanowska Magdalena: Park Narodowy "Bory Tucholskie" - szlakiem jezior; Wydawca PNBT; Charzykowy 2002;
  • Grzempa Mariusz, Grabowska Beata: Park Narodowy "Bory Tucholskie" i okolice- przewodnik turystyczny; Wydawca PNBT; Charzykowy 2002;
  • Poznaj Park Narodowy - cykl 15 broszur Jest to cykl broszur poświęconych przyrodzie Parku, szczególnie polecany dla dzieci i młodzieży. Znaleźć tu można wiele informacji o: ważkach, pszczołach, nietoperzach, ptakach drapieżnych, wodno-błotnych, sowach, roślinach owadożernych, grzybach, porostach, roślinach chronionych itp.
  • Józef Banaszak - Świat owadów - parku narodowego "Bory Tucholskie" Opracowanie jest przewodnikiem po barwnym i bogatym świecie owadów, które spotyka się podczas wędrówek po PNBT;
  • Ludwik Lipnicki - Porosty Borów Tucholskich
  • Leśno perełka zaborskiej krainy, 2002 rok
  • Nietoperze Zaborskiego Parku Krajobrazowego, 2002 rok
  • Sowy Zaborskiego Parku Krajobrazowego, 2002 rok
  • Jeziora Zaborskiego Parku Krajobrazowego, 2002 rok
  • Zaborski Park Krajobrazowy piece chlebowe, 2003 rok
  • Zaborski Park Krajobrazowy informator, 2003 rok
  • Centrum Ornitologiczno-Przyrodnicze "Kokoszka", 2003 rok

• prace przygotowawcze do powołania nowych rezerwatów przyrody w Zaborskim Parku Krajobrazowym

Park Narodowy - nie występuje

Rezerwat przyrody

• "Osiedle Kormoranów" gm. Przechlewo 20,46 ha
• "Cisy w Czarnem" gm. Rzeczenica 26,29 ha
• "Międzybórz" gm. Rzeczenica 1,63 ha
• "Bocheńskie Błoto" gm. Rzeczenica 15,68 ha
• "Jezioro Sporackie" gm. Człuchów 11,36 ha.
• "Jezioro Krasne" gm. Przechlewo 28,00 ha
• "Jezioro Bardze Małe" gm. Człuchów 7,37 ha
• "Jezioro Cęgi Małe" gm. Koczała 4,06 ha
• "Bagnisko Niedźwiady" gm. Przechlewo 47,54 ha
• "Miłachowo" gm. Debrzno 3,70 ha
• "Przytoń" gm. Przechlewo 19,57 ha
• "Sosny" gm. Człuchów 1,49 ha
• "Dolina Gwdy" gm. Czarne 428,20 ha

• "Osiedle Kormoranów" utworzony dla ochrony miejsc lęgowych kormorana czarnego i czapli siwej
• "Cisy w Czarnem" -rezerwat leśny obejmujący jedno z najbogatszych stanowisk cisa w Polsce
• "Międzybórz"- rezerwat leśny chroniący fragment lasu mieszanego o pierwotnym charakterze
• "Bocheńskie Błoto"- rezerwat torfowiskowy obejmujący torfowisko przejściowe z charakterystycznymi zespołami roślin bagiennych stanowiące ostoję ptactwa wodno-błotnego.
• "Jezioro Sporackie" -rezerwat florystyczny obejmujący jezioro lobeliowe oraz fragment torfowiska przejściowego.
• "Jezioro Krasne" - rezerwat florystyczny chroniący stanowiska rzadkich roślin związanych z biocenozą jeziora lobeliowego.
• "Jezioro Bardze Małe"-rezerwat wodny chroniący jezioro lobeliowe.
• "Jezioro Cęgi Małe" -rezerwat wodny obejmujący jezioro dystroficzne z przylegającym torfowiskiem przejściowym.
• "Bagnisko Niedźwiady" - rezerwat leśny utworzony dla ochrony torfowiska przejściowego i boru bagiennego.
• "Miłachowo" - rezerwat florystyczny utworzony dla ochrony muraw i zarośli kserotermicznych z rzadkimi roślinami ciepłolubnymi osiągającymi tu północna granicę zasięgu.
• "Przytoń" - rezerwat leśny obejmujący fragment charakterystycznego dla terenów morenowych lasu mieszanego z udziałem buka, położony nad przełomowym odcinkiem Brdy.
• "Sosny" -rezerwat leśny chroniący fragment lasu mieszanego z sosnami pomnikowych rozmiarów.
• "Dolina Gwdy" - rezerwat krajobrazowy obejmujący fragmenty dolin Gwdy i Czernicy zachowane w stanie zbliżonym do naturalnego.

Park krajobrazowy - nie występuje

Obszary chronionego krajobrazu

• "Okolice Jezior Krępsko i Szczytno" o pow. 12 428 ha, na terenie powiatu człuchowskiego 11 578 ha
• "Zespół Jezior Człuchowskich" o pow. 1 108 ha, w całości na terenie powiatu człuchowskiego
• "Źródliskowy obszar Brdy i Wieprzy na wschód od Miastka" o pow. 11 776 ha, na terenie powiatu człuchowskiego l 500 ha (okolice Pietrzykowa)
• "Fragment Borów Tucholskich" o pow. 16 632 ha, na terenie powiatu człuchowskiego 550 ha (okolice Jez. Lipczyno)
• "Obszar Chronionego Krajobrazu na południowy wschód od Jeziora Bielsko" o pow. 388 ha
• "Dolina rzeki Debrzynki" o pow. 1 745 ha w tym 1 007 ha na terenie powiatu człuchowskiego.

          Główne walory przyrodnicze - brak danych

• Pomniki przyrody - ilość z uwzględnieniem rodzaju
  • 52 -okazy drzew
  • 5 -głazy narzutowe
• Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe - brak

• Użytki ekologiczne
  • "Źródlisko rz. Ruda" , Koczała, część działki nr 499 o pow. 2,82 ha
  • Półwysep "Dymin", Koczała, działka nr 576/1 o pow. 1,06 ha
  • "Mokradła nad Jeziorem Łazienkowskim" , Człuchów, część działek nr 12/2-21/2 i 12/2-19, obręb 64, o pow. 6,41 ha
  • las, Koczała, leśnictwo Niesiłowo, oddział 16 p, o pow. 0,85 ha

brak danych

• Ścieżki edukacyjne

Na terenie nadleśnictw urządzone są ścieżki dydaktyczne:

• na obszarze Nadleśnictwa Niedźwiady w Przechlewie 4 ścieżki edukacyjne rowerowe: do Zawady i nad jezioro Szczytno, do Imielna i nad jezioro Gwiazda, do Przechlewka i nad jezioro Krasne, wokół jeziora Lipczyno
• na obszarze Nadleśnictwa Czarne Człuchowskie na terenie obrębu Międzybórz, w leśnictwie Sarniak 1 ścieżka dydaktyczna
• na obszarze Nadleśnictwa Człuchów 1 ścieżka dydaktyczna.
• Wycieczki z przewodnikiem - brak danych
• Prelekcje - brak
• Wydawnictwa - brak

brak danych

Park Narodowy: nie występuje

Rezerwaty przyrody:

• Nazwa: Dolina Kłodawy,
  • Lokalizacja: gmina Trąbki Wielkie
  • Wielkość: 14,36 ha
  • Główne walory przyrodnicze:
    obszar rezerwatu obejmuje fragment doliny rzeki Kłodawy, silnie wciętej w wysoczyznę morenową ( ok. 20 m) zbocza doliny są strome i są one miejscem występowania licznych obszarów źródliskowych
• Nazwa: Wyspa na jeziorze Przywidz
  • Lokalizacja: Przywidz
  • Wielkość: 4,55 ha
  • Główne walory przyrodnicze:
    200 - letni drzewostam bukowy z domieszką lipy i innych drzew liściastych
• Nazwa: Jar Reknicy
  • Lokalizacja: gmina Kolbudy
  • Główne walory przyrodnicze:
    przełomowy odcinek doliny rzecznej z licznymi okazami pomnikowych drzew i cennych gatunków roślin zielnych
• Nazwa: Bursztynowa Góra
  • Lokalizacja: gmina Kolbudy
  • Główne walory przyrodnicze:
    Wyrobiska dawnej kopalni bursztynu

Obszary chronionego krajobrazu:

• Nazwa: OCHK Żuław Gdańskich
  • Lokalizacja: gmina Cedry, Suchy Dąb, Pruszcz Gd.
  • Wielkość: pow. całk. 30 092 km² (27 500 na terenie powiatu)
  • Główne walory przyrodnicze:
    Obszar ten obejmuje równinę deltową Wisły ze skomplikowanym systemem hydrograficznym (polderowo-grawitacyjnym). Obszar charakteryzuje się dominacją użytków zielonych i pól uprawnych.
• Nazwa: Przywidzki OCHK, obejmuje:
  • Lokalizacja: gmina Przywidz
  • Wielkość: całk. pow. 10 888 ha (8 900 ha na terenie powiatu)
  • Główne walory przyrodnicze:
    Urozmaicone ukształtowanie terenu, duży powierzchniowy udział lasow i znaczna jeziorność
• Nazwa: OCHK Doliny Raduni
  • Lokalizacja: Kolbudy, Pruszcz Gdański, całk.
  • Wielkość: Pow. 3 340 ha (1 450 ha na terenie powiatu)
  • Główne walory przyrodnicze:
    Złożona struktura goemorfologiczna tworzona przez baseny i przełomy rzeczne
• Nazwa: Otomiński OCHK,
  • Lokalizacja: gmina Kolbudy,
  • Wielkość: pow. 2 072 ha (1 400 w granicach powiatu)
  • Główne walory przyrodnicze:
    Urozmaicony krajobraz okolic jeziora Otomińskiego

Pomniki przyrody:

• Na terenie powiatu znajduje się 75 pomników przyrody, z czego: 48 pojedynczych drzew, 18 grup drzew, 2 aleje, 7 głazów narzutowych.

• Zespoły przyrodniczo - krajobrazowe: brak
• Użytki ekologiczne:

Powołane Uchwałami Rady Gminy:

• "Park Wiejski" w miejscowości Jankowo
• "Sarnia Góra" w Kolbudach
   

brak danych

• Szkolny Park w Kłodawie - wycieczki, prelekcje
   

brak danych

Park Narodowy - nie występuje

Rezerwaty przyrody

• Nazwa: Stare Modrzewie
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 4,85
  • główne walory przyrodnicze: Stanowisko modrzewia europejskiego w wieku ok. 200 lat na siedlisku kwaśnej buczyny i grądu
• Nazwa: Zamkowa Góra
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 8,88
  • główne walory przyrodnicze: Kwaśna i żyzna buczyna pomorska z ok. 250 - letnim drzewostanem na szczycie i zboczach wzgórza morenowego
• Nazwa: Kurze Grzędy
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 170,7
  • główne walory przyrodnicze: Bór bagienny i lasy dębowo - bukowe, stanowiska szeregu rzadkich i chronionych roślin naczyniowych i zarodnikowych
• Nazwa: Jezioro Turzycowe
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 11,39
  • główne walory przyrodnicze: Rezerwat utworzony dla ochrony stanowiska turzycy skąpokwiatowej, które zaniknęło pomimo utworzenia rezerwatu. Jeziorko dystroficzne otoczone płem torfowiskowym z fragmentami boru bagiennego i brzeziny bagiennej.
• Nazwa: Staniszewskie Błoto
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 130,41
  • główne walory przyrodnicze: Leśne i fragmenty nieleśnych zbiorowisk roślinnych na glebach torfowych ( bór bagienny, brzezina bagienna, fragmenty torfowisk przejściowych.) Jedna z największych w województwie populacji widłaka jałowcowatego, stanowisko szeregu innych rzadkich i chronionych roślin naczyniowych i zarodnikowych - wrzościa bagiennego.
• Nazwa: Leśne Oczko
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 31,66
  • główne walory przyrodnicze: Jeziorko dystroficzne otoczone mozaiką zbiorowisk torfowiskowych o strefowym układzie. Stanowisko kilku gatunków chronionych roślin naczyniowych.
• Nazwa: Żurawie Błoto
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 109,13
  • główne walory przyrodnicze: Zespół torfowisk przejściowych i zbiorników dystroficznych. Fragmenty lasów dębowo - bukowych otaczających układy torfowiskowe. Stanowisko kilku gatunków chronionych roślin naczyniowych, ostoja ptaków wodno - błotnych.
• Nazwa: Jezioro Lubygość
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 70,85
  • główne walory przyrodnicze: Rynna jez. dystroficznego otoczona kwaśną buczyną o ok. 200 - letnim drzewostanie. Stanowiska rzadkich i chronionych gatunków rośln i owadów.
• Nazwa: Lechicka Szczelina
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 41,32
  • główne walory przyrodnicze: Zalesione brzegi Jez. Kocenko. Dobrze zachowane fragmenty żyznej i kwaśnej buczyny pomorskiej. Nasadzenia gatunków obcych geograficznie, np. Daglezji i pierścienice.
• Nazwa: Staniszewskie Zdroje
  • lokalizacja: gm. Kartuzy
  • wielkość [ha]: 37,2
  • główne walory przyrodnicze: Strome zbocza górnego odcinka dol. Łeby z licznymi, bardzo dobrze zachowanymi żródliskami. Silna mozaika leśnych zbiorowisk roślinnych - buczyn, grądu, łęgów, w tym także łęgu podgórskiegu. Bardzo łagodna i zróżnicowana flora roślin naczyniowych.
• Nazwa: Jar Rzeki Raduni
  • lokalizacja: gm. Somonino
  • wielkość [ha]: 84,24
  • główne walory przyrodnicze: Zbiorowiska grądów i łęgów olszowych oraz buczyn. Bardzo bogata flora roślin naczyniowych z licznymi gatunkami rzadkimi i chronionymi. Bogate skupienie gatunków o podgórskim charakterze zasięgu.
<